راه روشن فردا مديريت کتاب آزمون  پاور پوينت  دروس ترم 

 کارهای دانشجويي
                                  
مطالب جمع آوری شده در حوزه مدیریت
 

به نام خدا

 نگاهی به ترکیب درآمدهای دولت در سال‌های 1377 تا 1386

 تهیه و تنظیم :

محمد ابراهیم زواری

دانشجوی کارشناسی مدیریت دولتی

دانشگاه آزاد اسلامی مشهد 

بهار 1388

 

نگاهي به تركيب درآمدهاي عمومي دولت از سال‌هاي دور تاكنون نشان مي‌دهد كه درآمدهاي مالياتي هميشه كمتر از نصف درآمدهاي دولت و اغلب حدود يك‌سوم آن را تشكيل داده است. در مقابل، درآمد حاصل از فروش نفت كه امروزه در سندهاي بودجه از آن به عنوان واگذاري دارايي‌هاي سرمايه‌اي ياد مي‌شود، منشا، اصلي تامين مالي بودجه عمومي دولت است. در سال 1345 يعني بيش از چهار دهه قبل، درآمدهاي مالياتي حدود 37درصد كل درآمدهاي عمومي دولت را تشكيل مي‌داد و 63درصد بقيه از محل درآمد نفت (49درصد) و ساير درآمدها (14درصد) تامين مالي مي‌شد (غنی‌نژاد، 85).

افزايش شديد قيمت نفت در بازارهاي جهاني در سال‌‌هاي اوليه دهه 1350 و افزايش بي‌سابقه بودجه دولت با تكيه بر اين درآمدها موجب شد كه سهم درآمدهاي مالياتي به رغم افزايش رقم مطلق آن، كاهش يابد و درآمد نفت جايگزين آن شود. به اين ترتيب وزن ماليات‌ها در تركيب درآمدهاي دولت در سال 1355 به 7/18 درصد تنزل مي‌كند و درآمد نفت با وزن 4/77 درصد جايگزين آن مي‌گردد.

جدول 1. ترکیب درآمدهای عمومی دولت (بانک مرکزی) و (غنی‌نژاد، 85) (مبالغ به میلیارد ریال)

 

1345

1355

1365

1375

1380

 

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

کل درآمدهای دولت

99.2

100

1836.4

100

1707.3

100

57121.9

100

125479.5

100

درآمد نفت

48.6 *

49

1421.5

77.4

434.7

25.5

38153.0

66.8

71957.1

57.3

درآمدهای مالیاتی

36.7 *

37

342.9

18.7

1024.6

60.0

12560.2

22.0

41786.1

33.3

سایر

13.9 *

14

72.0

3.9

248.0

14.5

6408.7

11.2

11736.3

9.4

وضعیت مالی دولت

108.4

100

2006.2

100

3156.8

100

56783.1

100

125297.7

100

پرداخت‌های جاری

70.5

65.0

1318.9

65.7

2410.3

76.4

37571.2

66.2

100918.2

80.5

پرداخت‌های عمرانی

37.9

35.0

687.3

34.3

746.5

23.6

19211.9

33.8

24379.5

19.5

کسری

-9.20

 

-169.80

 

-1449.50

 

338.80

 

181.80

 

* مرجع : غنی نژاد، 1385

در سال‌هاي اوليه پس از انقلاب اسلامي به علت كاهش مقدار توليد و صادرات و نيز كاهش قيمت در بازارهاي جهاني نفت خام، تركيب درآمدهاي دولت در جهت افزايش سهم ماليات‌ها تغيير مي‌يابد. سال‌هاي مياني دهه 1360 (1980 ميلادي) مصادف است با بيشترين كاهش در قيمت‌هاي جهاني نفت‌خام و پايين‌ترين سطح درآمدهاي صادراتي ايران از اين بابت، به‌طوري كه سهم درآمد نفت در بودجه عمومي در سال 1365 به 5/25 درصد پايين مي‌آيد و در طرف مقابل درآمدهاي مالياتي به بالاترين سطح خود يعني 60 درصد كل درآمدهاي عمومي دولت افزايش پيدا مي‌كند. اما به محض بهبود در وضعيت توليد نفت و قيمت‌هاي جهاني، دوباره وابستگي شديد بودجه دولت به نفت نمايان مي‌گردد. در سال 1375 درآمد نفت به حدود 8/66 درصد كل درآمد عمومي دولت مي‌رسد و سهم درآمدهاي مالياتي به شدت كاهش يافته و به 22 درصد محدود مي‌شود.

در سال 1380 در درآمدهای دولت، نفت سهمی به میزان 3/57 درصد و درآمدهای مالیاتی دارای سهمی به میزان 3/33 درصد، داشته‌اند.

ترکیب درآمدهای دولت از نگاه بودجه ریزی جدید

با توجه تغییر طبقه بندی بودجه در سال‌های اخیر، بهتر دیده شد منابع و مصارف دولت را با توجه به طبقه بندی جدید نیز مورد بررسی قرار دهیم. در طبقه بندی جدید فروش نفت از اقلام درآمدی دولت محسوب نمی‌شود و از آن عنوان واگذاری داریی‌های سرمایه‌ای یاد می‌شود. اين تفكيك به درستي روشنگر اين نكته است كه عوايد حاصل از نفت درواقع ناشي از فروش دارايي‌هاي سرمايه‌اي غيرقابل جايگزين است و آن را نبايد هم رديف درآمد مالياتي قرار داد.

 

جدول 2. قیمت نفت خام ایران در سال‌های 1377 تا 1386(بانک مرکزی (الف)

سال

قیمت هر بشکه نفت خام سبک

قیمت هر بشکه نفت خام سنگین

میانگین

1377

11.97

11.45

11.7

1378

17.25

16.93

17.1

1379

26.75

26.02

26.4

1380

22.90

21.67

22.3

1381

23.52

23.09

23.3

1382

26.89

26.33

26.6

1383

34.60

33.06

33.8

1384

50.66

47.99

49.3

1385

61.74

59.31

60.5

1386

69.84

67.06

68.5

 

در جدول شماره 4 می‌توان مشاهده کرد که از دریافت‌های دولت در سال‌های 1377 تا 1380 به طور میانگین سهم واگذاری دارایی‌های سرمایه‌ای 3/47 درصد بوده که 1/47 درصد آن به فروش نفت اختصاص دارد، و سهم درآمدها در دریافت‌های دولت 44 درصد بوده است. هم‌چنین سهم واگذاری دارایی‌های مالی در دریافت‌های دولت 7/8 درصد بوده است.

مشاهده می‌شود که از سال 1381 با این‌که مجموع دریافت‌های مالیاتی دولت به میزان تقریبی 17 درصد افزایش یافته است، اما سهم درآمدهای مالیاتی در این سال به شدت کاهش یافته است به از 2/41 درصد در سال 1380 به 5/28 درصد در سال 1381 رسیده است. اما با این‌که میزان دریافت دولت از بابت واگذاری دارایی‌های سرمایه‌ای حدود 45 درصد افزایش داشته است اما سهم آن کل دریافت‌های دولت حدود 7 درصد کاهش داشته است، یعنی از 1/56 درصد در سال 1380 به 8/48 درصد در سال 1381 رسیده است. این کاهش قابل توجه در سهم درآمدها و واگذاری داریی‌های سرمایه‌ای به خاطر افزایش حدوداً 20 درصدی در واگذاری دارایی‌های مالی می‌باشد که از 6/2 در سال 1390 به 4/22 درصد در سال 1381 رسیده است.

این روند تا سال 1383 ادامه می‌یابد و هم‌چنان سهم منابع درآمدی دولت کمتر از 30 درصد دریافت‌های دولت می‌باشد. به طور میانگین در سال‌های 1381 تا 1383، درآمدها 4/29 درصد، واگذاری داریی‌های سرمایه‌ای 9/46 درصد و واگذاری دارایی‌های مالی 7/23 درصد از منابع دولت سهم داشته‌‌اند.

در سال 1384 یک کاهش حدوداً 5 درصدی را در سهم واگذاری داریی‌های سرمایه‌ای و 6 درصد کاهش در واگذاری دارایی‌های مالی مشاهده می‌کنیم که این کاهش‌ها با افزایش سهم حدوداً 5/11 درصدی درآمدها جبران شده است.

روند کاهش سهم واگذاری دارایی‌های سرمایه‌ای تا سال 1386 ادامه می‌یابد به طوری که میانگین سهم واگذاری دارایی‌های سرمایه‌ای از دریافت‌های دولت در سه سال 1384 تا 1386، فقط 1/33 درصد است و سهم درآمدها با روند افزایشی به 4/43 درصد و سهم واگذاری دارایی‌های مالی به 5/23 درصد می‌رسد.

جدول 3.

میانگین

77-80

81-83

84-86

درآمدها

44.0

29.4

43.4

واگذاری دارایی های سرمایه ای

47.3

46.9

33.1

واگذاری دارایی های مالی

8.7

23.7

23.5

 

 

جدول 4. ترکیب منابع در بودجه (بانک مرکزی) (ارقام به هزار میلیارد ریال) [1]

 

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

رقم

درصد

(جمع منابع عمومی دولت)

71.47

100

95.22

100

109.69

100

128.87

100

214.66

100

276.19

100

335.69

100

470.98

100

574.99

100

629.61

100

درآمدها

31.00

43.4

47.83

50.2

45.12

41.1

53.15

41.2

61.98

28.9

78.84

28.5

103.59

30.9

200.37

42.5

231.13

40.2

298.21

47.4

(مالیات)

24.16

33.8

39.06

41.0

36.86

33.6

41.79

32.4

50.59

23.6

65.1

23.6

84.42

25.1

134.57

28.6

151.62

26.4

191.82

30.5

(سایر)

6.84

9.6

8.77

9.2

8.26

7.5

11.36

8.8

11.39

5.3

13.74

5.0

19.17

5.7

65.8

14.0

79.51

13.8

106.39

16.9

واگذاری دارایی های

سرمایه ای

22.62

31.6

44.49

46.7

59.8

54.5

72.34

56.1

104.69

48.8

129.03

46.7

151.41

45.1

187.29

39.8

182.8

31.8

174.79

27.8

(نفت)

22.62

31.6

44.49

46.7

59.45

54.2

71.96

55.8

102.63

47.8

128.15

46.4

150.41

44.8

186.34

39.6

181.88

31.6

173.52

27.6

(سایر)

0

0.0

0

0.0

0.35

0.3

0.38

0.3

2.06

1.0

0.88

0.3

1

0.3

0.95

0.2

0.92

0.2

1.27

0.2

واگذاری دارایی های مالی

17.85

25.0

2.9

3.0

4.77

4.3

3.38

2.6

47.99

22.4

68.32

24.7

80.69

24.0

83.32

17.7

161.06

28.0

156.61

24.9

جدول 4. وضعیت پرداخت‌های دولت در سال‌های 1377 تا 1386(بانک مرکزی) (ارقام به هزار میلیارد ریال)

 

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

پرداختهای هزینه ای

53.55

68.22

85.85

104.77

148.3

178.26

231.92

330.88

415.79

421.33

تملک دارایی های سرمایه ای

(پرداخت های عمرانی)

17.42

25.02

23.56

24.09

37.21

73.8

72.31

117.64

145.57

147.72

تملک دارایی های مالی

0.5

1.97

0

0

27.64

24.14

31.46

22.47

13.63

60.56

 

جدول 6. مقایسه ترازهای عملیاتی، سرمایه‌‌ای، مالی (بانک مرکزی) (ارقام به هزار میلیارد ریال)

 

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

تراز عملیاتی

-22.55

-20.39

-40.73

-51.62

-86.32

-99.42

-128.33

-130.51

-184.66

-123.12

درصد [2]

72.74

42.63

90.27

97.12

139.27

126.10

123.88

65.13

79.89

41.29

خالص واگذاری دارایی های

سرمای ای

5.2

19.47

36.24

48.25

67.48

55.23

79.1

69.65

37.23

27.07

خالص واگذاری دارایی های مالی

17.35

0.93

4.77

3.38

20.35

44.18

49.23

60.85

147.43

96.05

تراز عملیاتی و سرمایه ای

-17.35

-0.92

-4.49

-3.37

-18.84

-44.19

-49.23

-60.86

-147.43

-96.05

نگاهی به پرداخت‌های دولت و ترازهای بودجه‌ای

از آن جا که در طبقه بندی قبلی بودجه هر گونه دریافت چه مالیات و چه فروش نفت و ... درآمد تلقی می‌شد، تراز عملیاتی بودجه قابل نشان دادن نبود. اما در طبقه بندی جدید وقتی فروش دارايي‌هاي سرمايه‌اي (از جمله مهم‌ترين آنها نفت) را درآمد تلقي نكنيم، مقايسه هزينه‌هاي جاري دولت با درآمدهاي دولت (درآمدهاي مالياتي و ساير درآمدها) نشان مي‌دهد كه تراز عمليات مالي دولت به شدت منفي است(جدول 6). معناي منفي بودن تراز عملياتي اين است كه دولت براي پوشش دادن هزينه‌هاي جاري خود ناگزير از فروش دارايي‌هاي سرمايه‌اي و يا واگذاري دارايي‌هاي مالي (فروش اوراق مشاركت، استفاده از حساب ذخيره ارزي، واگذاري سهام شركت‌هاي دولتي و استقراض) است.

تراز عملیاتی در تمامی سال‌های مورد بررسی، منفی است و متأسفانه درصد بسیار زیادی نیز اختلاف دارد به طوری در سال‌های 1377 تا 1380 به طور میانگین پرداخت‌های هزینه‌ای 7/75 درصد نسبت به درآمدها کسری دارد. این میزان کسری در سال‌های 1381 تا 1383 افزایش چشم‌گیری یافته و به 8/129 درصد می‌رسد و البته از سال 1384 روند کاهشی به خود گرفته تا در سال 1386 به 3/41 درصد می‌رسد.

ملاحظه می‌شود که این کسری تراز عملیاتی همواره از محل واگذاری دارایی‌های سرمایه‌ای (نفت) و واگذاری دارایی‌های مالی تأمین شده است که ارقام آن در جدول 6 قابل مشاهده است.

به علت افزايش شديد قيمت‌هاي جهاني نفت و در نتيجه درآمدهاي حاصل از صادرات اين ماده خام، دولت توانسته مقدار هرچه بيشتري از اين درآمد را به صورت ريالي وارد بودجه عمومي خود كند به طوري كه اين رقم از 72هزار ميليارد ريال در سال 1380 به 150هزار ميليارد ريال در سال 1383 رسيده يعني بيش از دو برابر شده است. نكته مهمي كه بايد به آن توجه داشت اين است كه در اسناد بودجه‌اي برداشت از حساب ذخيره ارزي به عنوان بخشي از درآمد نفت به حساب نمي‌آيد و تحت عنوان واگذاري دارايي‌هاي مالي دولت طبقه‌بندي مي‌شود. با توجه به افزايش برداشت دولت از اين حساب در سال‌هاي اخير، به ويژه سال 1384 و سال جاري، بايد براي محاسبه دقيق و واقعي درآمد نفت در بودجه عمومي دولت اين برداشت‌ها را در نظر گرفت. به اين ترتيب كاهش درآمد نفت در بودجه عمومي دولت از 186هزار ميليارد ريال در سال 1384 به 152هزار ميليارد ريال در سال 1385 را بايد با افزايش واگذاري دارايي‌هاي مالي (ازجمله برداشت از حساب ذخيره ارزي) از 83هزار ميليارد ريال به 135هزار ميليارد ريال در همين فاصله توضيح داد. درست است كه رقم عمده واگذاري دارايي‌هاي مالي در سال‌هاي 1385 و 1386 به فروش سهام شركت‌هاي دولتي (خصوصي‌سازي) و فروش اوراق مشاركت مربوط مي‌شود اما همچنانكه تجربه گذشته نيز نشان داده عدم تحقق پيش‌بيني‌هاي مربوط به واگذاري شركت‌هاي دولتي اغلب و به ناچار با برداشت از حساب ذخيره ارزي جبران شده است. شفافيت در حساب‌هاي مالي دولت ايجاب مي‌كند كه برداشت‌ها از حساب ذخيره ارزي تحت عنوان درآمد نفت طبقه‌بندي شود تا سهم نفت در بودجه عمومي دولت با دقت و وضوح بيشتري نشان داده شود.

منابع :

1. غنی نژاد، موسی، وضع مالی دولت و شرکت‌های دولتی، روزنامه دنیای اقتصاد، 6/12/85

2. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (الف)، اداره بررسی‌ها و سیاست‌های اقتصادی، بانک اطلاعات سریهای زمانی اقتصادی، قابل دسترس در :

http://tsd.cbi.ir/IntTSD/Display/Display.aspx

3. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (ب)، خلاصه تحولات اقتصادی کشور، قابل دسترس در :

www.cbi.ir/simplelist/1763.apx

 


[1] . درصدها به نسبت جمع منابع عمومی دولت، محاسبه شده‌اند.

[2] . این ردیف درصد محاسبه شده است.