تازه ها

پیام ها

ارتباط با مدیر سایت

جستجو

فراگرد تنظيم تا كنترل بودجه - اسفديار فرج وند (خلاصه کتاب)2

فراگرد تنظيم تا كنترل بودجه - اسفديار فرج وند

فصل پنجم

تنظيم و پيشنهاد بودجه

مرحله تهيه و تنظيم بودجه

فني ترين قسمت از فرايند بودجه را تشكيل مي دهد

قوه مجريه مسؤول تهيه و پيشنهاد بودجه است.

تهيه و تنظيم بودجه شامل :

كليه عمليات مربوط به تهيه ، ارزيابي و طبقه بندي

اطلاعات بودجه اي و پيشنهادآن با رعايت قوانين

و مقررات مربوط مي باشد.

اقداماتي كه درايران درمرحله تهيه وتنظيم بودجه به عمل مي آيد به ترتيب ذكرمي گردد :

1- پيش بيني مقدماتي بودجه

2- تهيه گزارش اقتصادي سالانه

3- بخشنامه بودجه

4- تهيه وتنظيم بودجه دردستگاهها

5- بررسي بودجه

6- ارائه بودجه به شوراي اقتصاد

7- تهيه لايحه بودجه وارسال آن به هيئت دولت

8- لايحه بودجه

9- پيام بودجه

10- تهيه وتنظيم بودجه درشركتهاي دولتي

پيش بيني مقدماتي بودجه

وزارت اموراقتصادي ودارائي درتخمين درآمدها نقش عمده اي به عهده دارد

هزينه ها با توجه به تخمين درآمدها بنا به پيشنهاد سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور و تاييد

شوراي اقتصاد و هيات وزيران تعيين مي گردد.

تهيه گزارش اقتصادي سالانه

هرسال پيش از آغاز تهيه وتنظيم بودجه سال بعد توسط دولت كه بايد سياستها و پيش بيني كلي خود را با توجه به هدفها وسياستهاي برنامه براي سال بعد مشخص سازد تا بودجه سال بعد تنظيم شود

تهيه مي شود .

بخشنامه بودجه

براساس خط مشي هاي اساسي مصوب شوراي اقتصاد ، سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور ، پيش نويس بخشنامه بودجه را تهيه و به شوراي مذكور ارائه مي دهد.

بخشنامه بودجه
حاوي سياستها وخط مشي هاي راهنما در تهيه و تنظيم بودجه دستگاههاي اجرايي
مي باشد.

تهيه و تنظيم بودجه دردستگاهها

دستگاه هاي استفاده كننده از بودجه كل كشوربايستي

پيش بيني نيازهاي اعتباري خود را براي سال بعد تعيين كرده ودر قالب ارقام به سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور ارسال نمايند.

نكته

درخواست بودجه بايد ازكوچك ترين ((واحدخدمت))آغاز شود ازطرفي درخواست هاي بودجه واحدهاي پايين ترمورد بررسي قرارگرفته و به سطح بالاتر پيشنهاد و از آن دفاع مي شود.

كميته هاي چهارگانه بررسي بودجه هاي ملي درخواستي هر وزارتخانه

1.ستاد هماهنگي درآمدهاي كشور

2.ستاد بودجه ريزي اموراجتماعي

3.ستاد بودجه ريزي امورتوليدي

4.ستاد بودجه ريزي امورزيربنائي

بررسي بودجه

درتعيين بودجه جاري وعمراني ، قدرت سياسي و قدرت چانه زني دستگاه اجرايي

عامل تعيين كننده اي است.

درجريان بودجه دونوع بررسي مورد توجه است :

1- بررسي برنامه ها

2- بررسي بهبود مديريت.(اتحاد، 1354: 36- 35)

بررسي برنامه ها

بربعد اثربخشي پيشنهادهاي بودجه توجه دارد.

بدنبال اين است كه چرا بايد چنين برنامه اي

اجرا شود وآيا نمي توان از اجراي آن

صرف نظركرد

بررسي بهبود مديريت

بربعد كارآيي پيشنهادهاي بودجه توجه دارد.

بر چگونه اجراكردن برنامه تاكيد داردكه آيا

مي توان برنامه را با صرف حداقل هزينه و اعتبار

به اجرا درآورد.

ارائه بودجه به شوراي اقتصاد

سازمان مديريت وبرنامه ريزي كشور پس از بررسي بودجه دستگاههاي اجرايي نتيجه كار را به

شوراي اقتصاد ارائه مي دهد.

تهيه لايحه بودجه وارسال آن به

هيئت دولت

سازمان مديريت وبرنامه ريزي كشور براساس مصوبات شوراي اقتصاد لايحه بودجه كل كشور را تدوين مي نمايد وآن را جهت تصويب به دولت ارائه مي دهد.

لايحه بودجه

پس از تصويب لايحه درهيئت وزيران ، لايحه بودجه كل كشور همراه با گزارش اقتصادي، توسط رئيس جمهور به مجلس شوراي اسلامي تقديم

مي شود .

لايحة تقديمي به مجلس از
سه بخش تشكيل مي شود :

1.پيام بودجه

2.متن لايحه بودجه

3.پيوست هاي بودجه

پيام بودجه

رئيس قوه مجريه ، هنگام ارائه بودجه به

مجلس، پيام بودجه را شفاهاً به آگاهي اعضاي مجلس مي رساند.

در پيام بودجه مطالب زير تشريح مي شود :

تغييرات پيشنهادي درخدمات عمومي

تغييرات مهم دراهداف برنامه ها

هزينه ها ودرآمدها

تمايلات مالي دولت

قسمتهاي تشكيل دهنده لايحه بودجه كل كشور :

1- ماده واحده و تبصره ها

2- خلاصه بودجه دولت

3- درآمدها و ساير منابع تأمين اعتبار بر حسب بخش ، بند واجزاي آن

4- اعتبارات دستگاه ها و رديفها بر حسب برنامه و فصول هزينه

5- اعتبارات جاري دستگاه هاي اجرايي محلي در استانها

6- توزيع اعتبارات عمراني استانها

7- اعتبارات بر حسب امور ، فصل و برنامه

8- بودجه شركتهاي دولتي

9- بودجه ارزي

تهيه و تنظيم بودجه در

شركتهاي دولتي

همانند شركتهاي خصوصي بوده وتمام ضوابط و معيارهاي كه در بودجه ريزي شركتهاي خصوصي مورد ستفاده قرارمي گيرد دريك شركت دولتي نيز مورد توجه وعمل قرارمي گيرد

صورتجلاسات تنظيم شده توسط مجامع عمومي جهت تهيه تنظيم بودجه جاري و عمراني شامل :

1- خلاصه حسابهاي جاري و سرمايه اي

2- پيش بيني منابع و مصارف ارزي

3- تعداد كاركنان

4- تكميل فرم سرمايه گذاري به تفكيك منابع

5- امضاي اعضاي مجمع عمومي يا شوراي عالي

6- ساير اطلاعات درخواستي سازمان مديريت و برنامه ريزي

فصل ششم

تصويب بودجه

بودجه و دموكراسي

اهميت قدرت مالي پارلمان ريشه تاريخي دارد . پيدايش پارلمان ، پيش ازهردليل ديگر بر اساس امتياز طلبي شهروندان ازحكام ، در مورد ماليه عمومي بوده است.

نخستين درخواست مردم ازحكام گذشته

پيوسته اين بوده است كه مردم ماليات دهنده ،

خود بايد در چگونگي تحصيل درآمد دولت و انجام

هزينه هاي داخلي وخارجي مداخله داشته باشند.

درايران

يكي ازعلل فشارمردم به حكومت براي گرفتن مشروطيت وقانون اساسي ، نابسامانيهاي مالي رو به گسترش بودجه ، به تبع آن افزايش فشارمالياتي بوده است.

اهميت لايحه بودجه

مهمترين لايحه اي است كه دولت به مجلس مي دهد و بررسي اين لايحه وتصويب آن درمجلس، ازجمله مهمترين وحساس ترين فعاليت ساليانه قوه مقننه است؛ وظيفه اي كه تقريباً وظايف ديگرمجلس را در بردارد.

نظارت مردم و مجلس بر مخارج وعوايد دولت ايجاب مي كندكه مجلس يعني وكلاي مردم نسبت به امورمالي دولت نظارت وكنترل داشته باشند.

صلاحيت مالي و بودجه اي پارلمان

مجلس وظيفه داردكه تكليف قوه مجريه را درتمام مسائل مالي و بودجه اي روشن سازد و ازطريق كمسيونهاي مربوط بايد عمل دولت رادرتهيه وتنظيم بودجه ارزيابي نمايد.

پارلمان با تصويب بودجه ، به قوه مجريه اجازه مي دهد :

1.درآمدهاي پيش بيني شده خويش را تامين كند

2.هزينه هاي مورد لزوم خود را پرداخت كند

قانون بودجه داراي خصوصياتي به شرح زيراست :

الف) درمورد ارقام مخارج

1.ارقام خرجي كه در بودجه پيشنهادشده است منشاء

تعهدات دولت براي اين مخارج نمي باشد .

2.لايحه بودجه فقط براي استفاده دولت است و قانوني نيست كه اشخاص براي حقوق خوديابراي دعاوي دولت بتوانند از آن استفاده كنند.

ب) درمورد درآمدها

1.مانند مخارج ارقام مندرج در بودجه منشاء حقوقي مطالبات دولت نيست، بلكه منشاءحقوقي اين مطالبات قوانين ومقرراتي است كه براي دولت طلبي بوجودآورده است.

2.درمورد درآمدها برخلاف مخارج ، تصويب لايحه بودجه وذكرارقام درآمد براي دستگاههاي وصول كننده درآمدايجادوظيفه وتكليف مي نمايد.

ج) ازديدگاه ضوابط تصويب نيز ويژگيهاي زيررامي توان براي تصويب بودجه برشمرد :

1.بودجه هميشه به شكل لايحه به مجلس تقديم ميشود.

2.قانون بودجه مربوط به سال مشخصي است و لايحه بودجه هرسال نياز به تصويب مجدد دارد و نميشود بودجه سال قبل راعينا" براي سال بعدتصويب كرد.

3.تصويب موقت لايحه بودجه بايددرجلسات علني مجلس مطرح وموردرسيدگي قرارگيرد .

4.نمايندگان مجلس نمي توانندپيشنهاداتي بدهندكه هزينه راافزايش دهد.

انواع بودجه تقديمي به مجلس

1. لايحه بودجه كل كشور
2. لوايح بودجه هاي موقت ( يك يا دو يا سه ماهه )
3. لايحه اصلاح بودجه كل كشور
4. لايحه متمم بودجه

نكته

تصويب بودجه ازوظايف قوه مقننه است و صرفاً تصويب ارقام نيست ، بلكه اين ارقام مبين خط مشيها مي باشد و
رأي موافق قانونگذار به بودجه ، به منزله رأي اعتماد به دولت نيز تلقي مي شود .

لايحه بودجه ابتدا دركمسيون اصلي رسيدگي كننده به لايحه بودجه مورد بررسي قرارمي گيرد

كمسيونهاي تخصصي مجلس بايد :

پيشنهادهاي اصلاحي خود را با ديدي واقع گرايانه ترارائه دهند.

آگاهيهاي لازم را دراختيار سايرنمايندگان مجلس قراردهند تا نتايج به دست آمده ازمصوبات آنها به حال مردم وآينده كشورمطلوبتر واقع گردد .

شور درلايحه بودجه

تمام لوايح وطرحها
به استثناي لوايح وطرحهاي فوري
دوشور خواهد بود .
فاصله بين دوشورحداقل بايد پنج روز باشد

لايحه بودجه كل كشور و يا چند دوازدهم و متمم آن يك شوري خواهد بود و درباره كليه پيشنهادهاي اصلاحي و يا الحاقي طبق معمول عمل خواهد شد.

علت يك شوري بودن بودجه

عده اي ناشي ازمحدوديت زمان بررسي وضرورت ابلاغ به موقع اختيارات مالي دولت مي شناسند

گروه ديگري اعتقاد دارندكه با تحقق پيش بيني هاي به عمل آمده وتصويب تفريغ بودجه ازسوي قانونگذار شور دوم يا وجه كامل قانوني مورد نظرحاصل مي شود.

موارد خاص درتصويب بودجه

1. امتناع ازتصويب

2. بودجه يك ياچند دوازدهم

امتناع ازتصويب

در حكم مخالفت با

برنامه ها و سياستهاي دولت

بشمار مي رود.

لايحه بودجه معمولاًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًًً به طوركامل ازطرف پارلمان رد نمي شود و اكثراً در

مجلس قانونگذاري تعديل مي گردد.

درصورت امتناع مجلس ازتصويب بودجه ، عرف جهاني اين است كه دولت استعفا دهد

بودجه يك ياچند دوازدهم

چنانچه دولت به هردليل نتواند تا پايان سال،بودجه سال آينده راتنظيم كندوياپارلمان كاربررسي وتصويب بودجه رابه تعويق اندازد، دولت ناگزيراست براي پرداختهاي خودازمجلس تقاضاي اعتبارموقت نمايد.

فصل هفتم

اجراي بودجه

اجراي بودجه

يعني مراحل مربوط به وصول درآمدها و ساير منابع

تامين اعتبار از يك طرف و مصرف اعتبارات

پيش بيني شده ومصوب ازطرف ديگرجهت نيل به اهداف و مقاصد عمومي است

دولت به عنوان مظهرقوه مجريه

با بهره گيري از تخصصهاي هزاران كارشناس وتمامي منابع مالي واقتصادي مملكت ، طبق برنامه ها واعتبارات تصويب شده ، دراجراي صحيح و بموقع بودجه كل كشور اهتمام مي ورزد

مرحله اجراي بودجه در دو بعد

دخل وخرج ،

يا درآمدها و هزينه ها

بطور جداگانه مورد برسي قرارمي گيرد .

اجراي بودجه در مورد هزينه ها

1. ابلاغ بودجه

2. مبادله موافقت نامه هاي فعاليتهاي جاري وعمراني

3. تخصيص وتقسيط اعتبار

4. مصرف اعتبارات

ابلاغ بودجه

امري است كه در مورد كليه قوانين انجام

مي شود ، بدين معني كه هر قانون از جمله قانون بودجه پس از تصويب به دولت ابلاغ مي شود

موافقتنامه

سندي است مالي كه به موجب آن دستگاه اجرايي

ازيك طرف تعهدمي نمايدكه شرح عمليات موجود

درآن را رعايت نمايد و از طرف ديگرسازمان مديريت

و برنامه ريزي كشور نيز به تناسب پيشرفت امور نسبت به

تخصيص اعتبار اقدام نمايد.

تخصيص اعتبار عبارتست از :

تجويز استفاده ازمبالغ معيني ازاعتبارات مصوب سالانه در دوره هاي زماني مشخص

(سه ماهه،چهارماهه،شش ماهه وغيره)

مراحل تفصيلي اجراي بودجه يا مصرف اعتبارات :

1.تشخيص

2.تامين اعتبار

3.تعهد

4.تسجيل

5.حواله

6.درخواست وجه

7.هزينه

تشخيص

تعيين وانتخاب كالاوخدمات و ساير پرداختها.

مرحله تشخيص به عهده دستگاه اجرايي است.

تأمين اعتبار

اختصاص دادن تمام يا قسمتي ازاعتبارات مصوب براي هزينه معين.

تعهد از نظراين قانون عبارت است از
ايجاد دين برذمه دولت ناشي از:

الف) تحويل كالاياانجام دادن خدمت

ب)اجراي قراردادهايي كه بارعايت مقررات منعقدشده باشد.

ج) احكام صادرشده ازمراجع قانوني وذيصلاح

د) پيوستن به قراردادهاي بين المللي

تسجيل عبارت است از :

تعيين ميزان بدهي قابل پرداخت به موجب مدارك اثبات كننده بدهي .

حواله

دستور پرداختي است كه پس ازطي مراحل چهارگانه قبل ، ازطرف رئيس دستگاه يا نماينده مجاز وي به ذيحساب داده مي شود تا نسبت به پرداخت بدهي مسجل گشته ، عهده دينفع اقدام نمايد.

درخواست وجه

به منظور پرداخت حواله هاي صادره ، وجوه لازم ازمحل اعتبارات مصوب وتخصيص يافته دراختيار دستگاه اجرايي قرارگيرد.

هزينه عبارت از :

پرداختهايي است كه به طور قطع به ذينفع در قبال تعهد يا تحت عنوان كمك يا عناوين مشابه با رعايت قوانين و مقررات مربوطه صورت

مي گيرد.

تنخواه گردان عبارت از :

مبلغي است كه براي تامين مخارج نقدي و جزئي تعيين

مي گردد و در نوبت هاي معين معادل وجوه مصرفي (طبق مدارك مثبته)آن را به ميزان اوليه مي رسانند.

انواع تنخواه گردان

تنخواه گردان خزانه

تنخواه گردان استان

تنخواه گردان حسابداري

تنخواه گردان پرداخت

تنخواه گردان خزانه
عبارت است از :

اعتبار بانكي در حساب درآمد عمومي به موجب قانون اجازه استفاده از آن به ميزان معيني در هر سال مالي براي رفع احتياجات نقدي خزانه در همان سال به وزارت اقتصاد و امور دارايي

داده مي شود

تنخواه گردان استان

عبارت است از ، وجهي كه خزانه از محل اعتبارت مصوب به منظور ايجاد تسهيلات لازم در پرداخت هزينه هاي جاري و عمراني در اختيار نمايندگيهاي خزانه در هر استان

قرار مي دهد

تنخواه گردان حسابداري

عبارت است از ، وجهي كه خزانه و يا نمايندگي خزانه در استان از محل اعتبارات مصوب براي انجام بعضي از هزينه هاي جاري و تعهدات قابل پرداخت سالهاي قبل در اختيار ذيحساب

قرار مي دهد

تنخواه گردان پرداخت

عبارت است از ، وجهي كه از محل تنخواه گردان حسابداري از طرف ذيحساب با تأييد وزير يا رئيس مؤسسه در اختيار واحدها يا مأمورين مجاز قرار داده مي شود

علي الحساب عبارتست از :

پرداختي كه به منظور اداي قسمتي از تعهد با

رعايت مقررات صورت مي گيرد.

پيش پرداخت عبارتست از :

پرداختي كه ازمحل اعتبارات مربوط براساس احكام و قرار دادها طبق مقررات پيش از انجام تعهد صورت مي گيرد.

تفاوت پيش پرداخت وعلي الحساب

در پيش پرداخت كاري انجام نشده است ، و در برابر اخذضمانتنامه معتبربه پيمانكارطبق قراردادپرداخت مي شود.

در علي الحساب به منظورپرداخت قسمتي ازكارهاي انجام شده ياكالاي خريداري شده ياخدمات انجام يافته است.

پرداختها به طوركلي بر دو نوع است :

الف) پرداخت قطعي(هزينه ها)

ب) پرداخت غيرقطعي(پيش پرداخت وعلي الحساب)

اجراي بودجه درمورد درآمدها

درصورتي كه درآمدهاي پيش بيني شده تحقق پيدا نكند ، ضمن بررسي علل آن درصورتي كه سال مالي به پايان نريسده باشد ، دولت اول ازطريق افزايش اعتبارمنابع ديگر و ياكم نمودن اعتبارهزينه ها موازنه بودجه را فراهم يا براي آينده تسري خواهد داد.

روشهاي انعطاف پذيري بودجه

الف) اصلاح ومتمم بودجه

ب) اعتبارات رديفهاي متفرقه(عمومي)

ج) تبصره هاي بودجه

اصلاح بودجه عبارتست از :

جابجايي و تغيير دراعتبارات برنامه ها و يا

فصول هزينه و يا بين دستگاههاي اجرايي محلي

بدون اينكه درجمع كل اعتباردستگاه و يا استان

تغييري بوجودآيد.

اعتبارات رديفهاي متفرقه(عمومي)

يا رديفهاي متمركز بودجه

از بقاياي بودجه يك قلم هستند

حالتي از بودجه متداول كه نقش يك كيسه را

دارا باشد

رديفهاي متمركز بودجه كه آنرا اصطلاحاً

بخش پنجم مي گويند ، اعتباراتي است كه در قالب مواد هزينه و برنامه ها ظاهر نمي گردد لكن دستگاههاي اجرايي ازآن تغذيه

مي نمايند.

تبصره هاي بودجه

براي جابجا كردن اعتبارات مصوب
، به قوه مجريه داده مي شودكه ميزان آن
مي تواند هرسال تغييركند

تفاوت مراحل اجراي بودجه در شركتهاي دولتي با وزارتخانه ها و مؤسسات دولتي :

1- شركتهاي دولتي در اجراي بودجه از محل منابع داخلي خود نياز به تخصيص اعتبار توسط سازمان مديريت و برنامه ريزي و كميته تخصيص ندارند

2- انعطاف پذيري شركتهاي دولتي در اجراي بودجه به مراتبط بيشتر و گسترده تر از ديگر سازمانهاي دولتي مي باشد

3- در پايان سال مالي ، هزينه هاي بودجه جاري در مقابل درآمدها قرار گرفته و سود و زيان شركت را نشان مي دهد

معاملات دولتي

بدون استثناء بايد ازطريق مناقصه و مزايده انجام شود . مگر مواردي كه در قانون
پيش بيني شده است.

مناقصه

خريد با رعايت صرفه جويي واستفاده از رقابت

دارندگان كالا يا كار دركم كردن قيمت

مزايده

فروش با بالاترين رقم به خريداران

اسراف عبارت است از :

خرج كردن چيزي درمحل خود و
بيش ازحد لازم

تبذيرعبارتست از :

خرج كردن چيزي در غير محل خود و

درجاي غيرلازم .

اقدامات لازم براي اطمينان از توزيع صحيح منابع :

1- منابع را بايد در چارچوب يك برنامه استراتژيك اختصاص داد

2- بايد اطمينان يافت كه منابع اختصاص يافته صرف برنامه مزبور مي شود

3- چگونگي هزينه كردن را مورد نظارت قرار داد

دوشاخص مهم درحسابرسي منابع صرف شده وجود دارد عبارتنداز :

اثربخشي

كارآيي

اثربخشي( Efectiveness )

در مديريت به

(( كارهاي درست انجام دادن ))

تعبيرشده است .

كارآيي( Efeci )

درمديريت به

(( درست انجام دادن كار ))

تعبير مي شود

خلاصه اي از مفهوم كارايي و اثربخشي و كاربرد آن در بودجه

لزوم جلوگيري از اسرف را در دو مرحله از فرايند بودجه

1. در مرحله تنظيم بودجه ( ديدگاه كلان )

2. در مرحله اجراي بودجه ( ديدگاه خرد )

فصل هشتم

كنترل بودجه

مقدمه

كنترل عمدتاً براي اين است كه :

اعتبارات اتلاف نشود

غيرقانوني و ولخرجانه مصرف نشود

خرج شدن وجوه دولتي ، بطوركارآمد و قانوني

انواع كنترل

نظارت وكنترل قوه مجريه ( نظارت دروني )

نظارت وكنترل قوه مقننه ( كنترل بيروني )

نظارت وكنترل قوه مجريه
( نظارت دروني )

الف) نظارت مالي

ب) نظارت عملياتي

نظارت مالي جزو وظايف

وزارت امور اقتصادي دارايي مي باشد و از

راههاي زير اعمال مي گردد

1. ذيحساب

2. خزانه

ذيحساب

اختيار و مسئوليت تشخيص و انجام تعهد و تسجيل و حواله ، به عهده وزير يا رئيس موسسه

و مسئوليت تأمين اعتبار و تطبيق پرداخت با قوانين و مقررات به عهده ذيحساب مي باشد

خزانه

صحت صدور درخواست وجه و مطابقت آن را با

اعتبارات مصوبه و قانوني مورد بررسي قرار مي دهد و

سپس وجوه درخواست شده كارسازي مي كند

نظارت عملياتي

منظور از اين نظارت كاربرد بودجه به عنوان

وسيله اي براي نيل به اهداف مطلوب است

هدف نظارت عملياتي ، بررسي چگونگي نتايج

حاصل از پرداخت مخارج است

نظارت عملياتي از راههاي زير

اعمال مي شود :

1.گزارش توجيهي

2. تخصيص اعتبار

گزارش توجيهي

سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور به منظور ارزشيابي به طور منظم گزارش توجيهي از پيشرفت اجراي فعاليتهاي جاري ، ازدستگاههاي اجرايي دريافت مي كند

تخصيص اعتبار

كليه اعتباراتي كه در در بودجه عمومي دولت به تصويب مي رسد ، بر اساس گزارشها و پيشرفت عمليات دستگاههاي اجرايي در دوره هاي معين شده ، توسط كميته تخصيص اعتبار ، تخصيص داده مي شود

نظارت وكنترل قوه مقننه
( نظارت بيروني )

الف. نظارت قضايي

ب. نظارت پارلماني

نظارت قضايي

بر عهده ديوان محاسبات كشور است كه

مستقيماً زير نظر مجلس انجام وظيفه مي كند

ديوان محاسبات

به كليه حسابهاي دستگاه هايي كه به نحوي از آنها از

بودجه كل كشور استفاده مي كنند رسيدگي و

حسابرسي مي كند كه هيچ هزينه اي از اعتبارات

مصوب تجاوز نكرده و هر وجهي در محل خود به

مصرف رسيده باشد

نظارت پارلماني

در حكومتهاي آزاد منشانه ( دموكراسي ) نظارت پارلماني بر درآمدها و هزينه هاي مملكتي يك اصل مسلم تلقي مي شود

نظارت پارلماني در دو حالت
اجرا مي نمايد :

نظارت سياسي ( نظارت پارلماني در ضمن سال مالي )

نظارت پارلماني پس از پايان سال مالي ( تفريغ بودجه )

نظارت پارلماني پس از پايان سال مالي
( تفريغ بودجه )

نظارت پارلماني در پايان سال مالي از طريق رسيدگي

به گزارش تفريق بودجه اعمال ميگردد .

ديوان محاسبات رابط بين دولت ( قوه مجريه ) و

پارلمان ( قوه مقننه ) در مورد گزارش

تفريق بودجه است .

تفريغ

به معني فارغ شدن است و منظور از تفريغ بودجه

يعني ارائه و بررسي حسابهاي دولت طبق بودجه و

برنامه هاي مصوب .

تفريغ بودجه

از ابزارهاي بسيار مهم مديريت عمومي جامعه مي باشد

نقش مهمي در كنترل عملياتي گذشته دارد

مهمترين منبع اطلاعات براي برنامه ريزي آينده ميباشد

تفريغ بودجه نه تنها از لحاظ كمي ، بلكه از

نظر كيفي نيز مي بايست توانايي و عدم توانايي

دولت را در انجام وظايف خود ارزيابي كند

مجلس شوراي اسلامي در سه مقطع زماني مختلف دراداره امورجامعه بالاترين رسالت رابرعهده دارد :

1.تعيين خط مشي وسياستهاي عمومي مملكت.

2.بررسي وتصويب برنامه هاوطرحهادرجهت خط مشي وسياستهاي عمومي.

3.بررسي وتصويب عملكرددولت باتوجه به برنامه ها و طرحها.

سازمان حسابرسي ، به منظور بررسي صورتهاي مالي شركتهاي دولتي عملكردهاي حسابداري آنان را همه ساله حسابرسي مي نمايند و اين كار يك نوع كنترل بعد از خرج است كه توسط قوه مجريه انجام مي شود

فصل نهم

روشهاي تنظيم بودجه

روشهاي تنظيم بودجه

بودجه داراي دوطرف است: درآمد و هزينه هريك ازاين دوطرف بايد بدقت سنجيده شود زيرا برآورد ارقامي بايد پايه واساس

منطقي داشته باشد

بودجه نوعي برنامه است و

بودجه نويسي نيز نوعي برنامه ريزي ،

از اين رو تا حد امكان بايد اركان اين برنامه بر

مباني صحيحي استوار باشد .

روشهاي پيش بيني درآمدها :

1. روش سال ماقبل آخر

2. روش حدمتوسط ها

3.روش پيش بيني مستقيم

4. روش سنجيده منظم

روش سال ماقبل آخر

روش حد متوسط ها

در اين روش درآمدهاي واقعي يك دوره قبل مورد توجه قرار مي گيرند و حد متوسط افزايش يا كاهش هر يك از انواع درآمدها را طي چند سال گذشته بدست آورده و سپس بر اساس آن درآمد سال آينده پيش بيني مي شود

روش پيش بيني مستقيم

در اين روش كارشناسان با تجزيه و تحليل

گرايشهاي اقتصادي اثر عوامل گوناگون را بر هر

يك از انواع درآمدها در مدت محدودي از زمان

مي سنجند و درآمد را براي يك دوره آتي

پيش بيني مي كند

روش سنجيده منظم

در اين روش كه داراي تكنيكهاي خاصي است

، پيش بيني درآمد بر اساس تجزيه و تحليل

همبستگي ها و جمع آوري پرسشنامه هاي نمونه

انجام مي شود

روشهاي برآورد هزينه ها

1. بودجه متداول (( سنتي ))

2. بودجه ريزي افزايشي

3. بودجه برنامه اي

4. بودجه عملياتي

بودجه متداول (( سنتي ))

بودجه اي است كه در آن اعتبارات هر سازمان

دولتي به تفكيك فصول و مواد هزينه

مشخص مي گردد .

در اين روش نوع و ماهيت هزينه ها نشان داده

مي شود

بودجه ريزي افزايشي

اين روش براي اجتناب از مشكلات ناشي از كار پر

دردسر بودجه نويسي سالانه ابداء شده است

با اين كار هر سال مجدداً از اول اقدام به بودجه نويسي

نمي شود ؛ بلكه بودجه ريزان ، توجه شان روي تغييرات

افزايشي متمركز مي كنند

بودجه برنامه اي

در اين روش اعتبارات بر حسب وظايف ، كه سازمان دولتي در سال مالي اجراي بودجه براي نيل به اهداف خود بايد انجام دهد ، پيش بيني مي شود

در مورد بودجه برنامه اي پروفسور بوركهد

مي گويد :

اگر بخواهيم در دنياي فعلي بودجه را ابزار كار

مديران بدانيم بايد در تقسيم بندي مخارج

هدف و غايت را رعايت كنيم

بودجه عملياتي

بودجه اي كه بر اساس وظايفي كه سازمانهاي دولتي

تصدي اجراي آنها را بعهده دارند تنظيم مي شود

مقايسه بين بودجه برنامه اي و بودجه عملياتي

بودجه برنامه اي بيشتربه طبقات بالاترسلسله مراتب سازمانهامربوط است.

درحالي كه در بودجه عملياتي حدود فعاليت وعمليات طبقات پايين سلسه مراتب نيز مورد بررسي وپيش بيني بودجه اي قرار مي گيرد.

بودجه برنامه اي فقط به منظورراهنمايي مديران سازمانهاي دولتي دراداره امورعمومي واخذ تصميم،مفيدواقع مي شود.

درحالي كه ،بودجه عملياتي علاوه بر راهنمايي ،عملكردكليه واحدهاي سازماني وكاركنان موسسات وادارات دولتي رانيز كنترل مي كند.

بودجه بندي برمبناي صفر

طبق اين روش،هزينه هاي آينده به هزينه هاي گذشته بستگي ندارد.

هزينه ها به جاي اينكه برمبناي سطح جاري محاسبه شوند ، ازصفرشروع مي شوند.

براي اينكه فعاليتي بايد ادامه داشته باشد و يا متوقف شود ، توجيه لازم است.

نظام بودجه ريزي طرح و برنامه

در سال 1960 توسط وزارت دفاع آمريكاي شمالي مورد

استفاده قرار گرفت

دراين نظام ،بيش ازآن كه بودجه ريزي

داده ها(Inputs) مطرح باشد ،

بودجه ريزي ستاده ها (Outputs) مطرح است.

با نگرشي سيستمي به بودجه بندي امكان

مقايسة پروژه ها و برنامه ها با هم و انتخاب

اثربخشترين آنها در نيل به اهداف كلي فراهم

مي شود.

فصل دهم

بودجه ، اقتصاد و مديريت

مقدمه

دولت براي انجام وظايف خود در اقتصاد از بودجه بعنوان ابزار برنامه ريزي و مالي استفاده مي كند. و با استفاده از بودجه ،اقتصاد كشور را در رسيدن به اهداف خود در سطح كلان هدايت كند .

شرايط ركود اقتصادي

تقاضاي موثردرحدپايين قراردارد

فروش افت كرده

كالاها در انبار مي مانند

صاحبان سرمايه كمترانگيزه براي سرمايه گذاري دارند

منابع توليدبيكارمانده

وسطح اشتغال نيروي انساني كاهش مي يابد.

شرايط ركود اقتصادي

سياست دولت بايد به نحوي تقاضاي موثر را كاهش دهد.

دولت ازطريق كاهش مخارج عمومي وافزايش مالياتها مي تواند قدرت خريد جامعه راكاهش دهد وتخفيفي درفشارتورم ايجادكند.

قدرت تصحيحي

منظور اين است كه دولت،قسمتي ازمنابع خود را سالانه جهت ايجاد تغييرات درعادات مردم ومقدار و نوع مصارف آنها ازكالا و خدمات تخصيص دهد .

قدرت تعديلي بودجه

به آن بخش ازسياستها وتخصيص منابع

بودجه اي اشاره مي كند كه با كاربردآنها دولت قادر است قدرت خريد مردم را جا به جا نموده و نابرابري هاي موجود را در سطح كشوركاهش دهد.

كاهش نابرابري ها از سه طريق عمده زير حادث ميگردد :

اخذ ماليات تصاعدي

پرداخت يارانه به طبقات آسيب پذير

توجه به نقاط محروم

قدرت تشويقي بودجه دولت

به آن بخش ازسياستها وتخصيص منابع بودجه اي اشاره مي كندكه قادر هستند برحجم پس اندازها ، سرمايه گذاريهاي توليدي وسطح فعاليتهاي مردمي بيا فزايند ودرنتيجه باعث ارتقا سطح اشتغال ، توليد ودرآمد واقعي و رفاه مردم گردند

كسري بودجه

زماني كه مخارج دولت ازدرآمدهاي آن بيشتر باشد ،گفته مي شودكه بودجه دولت با كسري مواجه شده است .

انواع كسري بودجه

1-كسر بودجه اداري

2-كسر بودجه ناشي از اوضاع و احوال اقتصادي

3 -كسربودجه مربوط به ساختمان اقتصادي

كسر بودجه اداري

كسري بودجه اي است كه درنتيجه فقدان سازمان صحيح اداري بوجودمي آيد

كسر بودجه اداري ممكن است ناشي از عوامل زير باشد :

سازمان غلط وصول درآمد

عدم صلاحيت كادر اداري سازمانهاي وصول كننده مالياتها

انتخاب غلط سيستم مالياتي

كسر بودجه ناشي از اوضاع و احوال اقتصادي

درتعقيب تغيير وضع اقتصادي ازمرحله اي به

مرحله ديگر بروز مي كند .

اين نوع كسر بودجه گاه به علت فقدان هماهنگي

وتقارن بين درآمدها و مخارج عمومي در بودجه

ظاهرمي شود.

كسربودجه مربوط به ساختمان اقتصادي

اين نوع كسربودجه درتعقيب عدم هماهنگي بين دخل وخرج عمومي دربلندمدت بروزمي كند.

عدم هماهنگي گاه درنتيجه افزايش مخارج عمراني به منظورتقويت زبر بناهاي اقتصادي واجتماعي دربلندمدت به وقوع مي پيوندد .

راههاي تامين مالي كسر بودجه از طريق وام :

الف) دريافت وام ازمنابع داخلي

ب) دريافت وام ازمنابع خارجي

دريافت وام از منابع داخلي شامل :

1- برداشت ازسيستم بانكي

2- انتشاراوراق قرضه

برداشت ازسيستم بانكي

استفاده از اين روش به منظور تامين كسري

بودجه دولت آثار تورمي به دنبال خواهد داشت .

دليل اصلي اين تورم را بايد در افزايش پول در

گردش جستجو كرد

انتشار اوراق قرضه

دولتها با انتشار و فروش اوراق قرضه دولتي ضمن

اجراي برنامه هاي توليدي و عمراني خود ، چون

پول جديدي را به جامعه تزريق نمي كنند ،

موجب ايجاد تورم نخواهند شد .

دريافت وام ازمنابع خارجي عبارتند از :

دريافت وام ازدولتهاي خارجي

دريافت وام ازبخشهاي خصوصي كشورهاي خارجي

دريافت وام ازموسسات بين المللي(مانندصندوق بين المللي پول)

دولت مي تواند علاوه بردريافت وام از طريق

افزايش درآمدها و يا كاهش هزينه ها نيز به

منظور پيشگيري و يا جبران كسر بودجه اقدام كند

آثار اقتصادي كسر بودجه بستگي به
علت چگونگي بوجود آمدن و
تأمين مالي آن خواهد داشت

اگركسري بودجه دولت به علت افزايش

مخارج جاري،(مخارج مصرفي)باشد ،

باعث افزايش تقاضاي كل و ايجاد تورم

مي شود

اگركسري بودجه دولت ازطريق اسقراض

ازبانك مركزي باشد ،

باعث افزايش بدهي ملي و تقاضاي كل

مي شود

نكته

قرض ازمنابع داخلي ممكن است از مردم و يا از نظام بانكي باشد.

سياست يا خط مشي را مي توان تجسم اراده دولت دانست

بودجه بيانگر سياست دولت است

بودجه ريزي يكي از ابزارهاي نظام سياسي است

فرايند سياسي

روشي است كه مطلوبيت افراد

اجتماعي و برنامه هاي گوناگون مورد نظر آنها

را كه ممكن است به شدت با هم متفاوت باشد

فراهم مي كند و بروز عملي اين مطلوبيت هاي

گوناگون آنها در بودجه است .

نكته

تدارك تصميمات قوه مقننه عمدتاً از طريق

قوه مجريه صورت مي گيرد

كاركنان واحدهاي اجرايي كه درخواستهاي بودجه را تنظيم مي كنند نقش بسزايي در

شكل گيري قانون بودجه دارند

بودجه و برنامه ريزي اقتصادي

بودجه برنامه اي هدفها و سياستهاي

اقتصادي را مورد توجه قرار مي دهد .

در بودجه متداول

منابع در آمد و انواع هزينه ها و مصارف براي
يك سال مالي تعيين مي شود بدون اينكه ارتباط
و وابستگي آنها با طرح ها و برنامه هاي بلند
اقتصادي مشخص شده باشد.

بودجه

مهمترين ابزار مديريت استراتژيك است .

برنامه يك ساله دولت است

بهترين وسيله براي نظارت و ارزيابي مديريت دولت است

ابزار مهم نظارتي مجلس است

مديريت

عبارت است از استفاده مؤثر وكارآمد ازمنابع

مادي ، مالي و انساني براي نيل به

اهداف از پيش تعيين شده

فرايند مديريت يا وظايف مدير عبارتند از:

برنامه ريزي

سازماندهي

هماهنگي

هدايت وكنترل

فرايند بودجه عبارت است از :

سياست گذاري

تهيه و تنظيم

تصويب

اجرا

نظارت

نمودار ارتباط و هماهنگي فرايند مديريت و بودجه

انواع برنامه از نظر هارولد كنتز و هانس وايريخ

مقاصد يا مأموريتها

هدفها

استراتژي ها

خط مشي ها

روشهاي انجام كار

مقررات و آئين نامه ها

طرح ها

بودجه ها

بودجه را مي توان قيمت برنامه هاي دولت دانست زيرا :

بودجه ها برنامه هايي هستند كه ميزان درآمد

هزينه مورد انتظار را براي يك دوره زماني

معين ، مشخص مي كنند .

بودجه صورت مالي نتايج مورد انتظاردر قالب

اعداد وارقام است .

يكي ازمحاسن عمده بودجه بندي اين است كه

مديران را به برنامه ريزي وادار مي كند

بودجه ابزاري است كه از طريق آن كليه برنامه هاي

مديريت بيان شده و در ارتباط با يك

ضابطه كمي مورد ارزيابي قرارمي گيرد .

برنامه ريزي شامل سه عنصر اساسي زير است :

بررسي وضع موجود ( كجا هستيم )

طراحي وضع مطلوب ( كجا مي خواهيم باشيم )

پيش بيني مسير و چگونگي حركت از وضع

موجود و رسيدن به وضع مطلوب ( چگونه

مي خواهيم به آنجا برسيم )

گواه ارتباط يبن بودجه و برنامه را مي توان در موارد زير مشاهده كرد :

تلفيق واحدهاي بودجه و برنامه هم در سازماندهي مؤسسات وهم در سطح كلان جامعه

تنظيم بودجه كل كشور بصورت بودجه برنامه اي

تدارك برنامه توسعه ملي در غالب برنامه هاي ميان مدت توسط سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور

بودجه و سازماندهي :

سازمان دهي به عنوان فرايند تقسيم كار و

طبقه بندي وظايف و فعاليتها ميان افراد و گروه هاي

كاري و هماهنگي بين آنها تعريف شده است

بودجه و هماهنگي :

منظور از هماهنگي فرايندي است كه از طريق آن

هدفها و فعاليتهاي واحدهاي مختلف همسو

مي شوند تا هدفهاي كلي سازمان به نحو مطلوب

تأمين شود

مفهوم كنترل

كنترل فرايندي است كه طي آن عملكردهاي

واقعي با مقاصد، اهداف، خط مشي ها و

استانداردها مورد تطبيق ومقايسه قرارگرفته

ودرصورت مشاهده انحراف ، اقدام اصلاحي به

عمل مي آيد.

مزيت عمده بودجه

اين است كه به هماهنگي فعاليتهاي مختلف يك مؤسسه ، از طريق بكار بردن يك مبني مشترك اندازه گيري و كنترل كمك مي كند

كنترل شامل چهارمرحله است :

استقراراستانداردهاباتوجه به هدفهاي ازپيش تعيين شده

اندازه گيري عملكرد

مقايسه عملكردبااستانداردهاي تعيين شده و ارزيابي

انحرافات

اقدامات اصلاحي

روشهاي كنترل را از نظر زمان
انجام عمليات :

كنترل قبل از عمليات

كنترل حين عمليات

كنترل بعد از عمليات

بودجه و نظام اداري

بودجه يكي از حلقه هاي زنجيره بزرگ به نام نظام اداري است

اصلاح بودجه تنها در صورت اصلاح نظام اداري امكان پذير است .

مراحل سير تكوين بودجه

تاكيد عمده روي ايجاد يك سيستم با كفايت براي

كنترل هزينه ها بود و حسابداري هزينه ها و پيوند

بين حسابداري و بودجه مطرح بود .

مرحله دوم

كه در توسعه بودجه عملياتي خود را نشان مي دهد و خود را در اصلاح ساختار مناسب بهبود مديريت ظاهر ساخت و بر بودجه اي تاكيد داشت كه كار و فعاليتهاي سازمان را اندازه بگيرد

با پيوند دادن بودجه و برنامه به عنوان معياري

براي تجزيه و تحليل رفاه اقتصادي آغاز شد

و روي پيشرفتهاي كه در تصميم گيري رخ

داده بود تمركز داشت

مرحله چهارم

بواسطه پيچيدگي محيط سازمانها بوجود آمده

و باعث ، استفاده از بودجه بر مبناي صفر به

عنوان ابزاري برنامه ريزي راهبردي

(استرتژيك) گرديده است .

در هر مرحله از سير تكوين بودجه ،
بودجه ابزار خاصي است :

1- در مرحله اول بودجه به عنوان ابزار كنترل

2-در مرحله دوم بودجه به عنوان ابزار مديريت مالي

3- در مرحله سوم بودجه به عنوان ابزار برنامه ريزي

4- در مرحله چهارم بودجه به عنوان ابزار راهبردي

پرفسور وي . ا و . كي در مقاله اي تخت عنوان فقدان نظريه بودجه اي مي گويد :

ارزش نسبي

تصميمات بودجه اي بايد براساس ارزش هاي

نسبي اتخاذ شود اما استاندارد قطعي و مشخصي

در اين زمينه وجود ندارد.

بر اساس اصل مطلوبيت نهائي :

دولت ، موظف است درآمدهاي مالياتي خود را ، بين

انواع مختلف هزينه هاي خود ، در بخش هائي صرف

كند كه بالاترين مطلوبيت را به جامعه مي دهند وتا

جائي ادامه دهد كه تعادل در مصرف وجوه

حاصل گردد .

تجزيه و تحليل روند افزايش هزينه ها

يعني تجزيه و تحليل ارزش افزوده ناشي از

هزينه اضا في .

اثر بخشي نسبي

ارزش نسبي دو چيز غير مشابه نمي تواند مقايسه

شود مگر اينكه آنها جنبه هاي مشتركي

را داشته باشند .

مقايسه بودجه مصوب تخصيص داده شده (برنامه ) با

تفريغ بودجه ( عملكرد ) را نظارت مالي ميگويند

فرايند آن (نتايج) موجب تعديل و

اصلاح عمليات و فعاليت ها مي شود .

بودجه و كامپيوتر

كامپيوتر ها به عنوان مظهر عقلانيت ، كارايي

و افزايش بهره وري به شمار مي آيند .

پروجاكس

يكي از كامل ترين و كارآمد ترين

سيستم هاي پيش ساخته براي ماشيني كردن

سيستم برنامه ريزي و كنترل پروژه

در ايران است .

فصل يازدهم

مسائل و مشكلات
نظام بودجه ريزي ايران

در بودجه ايران چندين قسمت مجزا وجود دارد كه عبارتند از :

بودجه عمومي دولت

بودجه اختصاصي دولت

بودجه شركتهاي دولتي

بودجه بانكها

بودجه موسسات انتفاعي وابسته به دولت

بودجه نهادها و بنيادها

بودجه نهاد رهبري

بودجه شهرداري ها

بودجه سازمان تامين اجتماعي .

مسائل و مشكلات بودجه ريزي در ايران

تخصيص اعتبارات جهت بقاء دستگاه

عدم ارتباط بودجه سالانه با شرايط اقتصادي

در نظر نگرفتن بار مالي ناشي از فعاليتهاي فعلي دولت روي هزينه ها ي آتي

ناهماهنگي ميان منابع و مصارف بودجه .

وجود هزينه هاي پنهان در بودجه

انعطاف پذيري بيش از حد بودجه شركت هاي دولتي

تقاضاي بودجه اضافي

تعيين تكليف براي قلمروهاي نامربوط سياستگذاري

مالي

جدايي نظام تهيه از نظام كنترل بودجه

فقدان نظارت عملياتي دقيق

منظور نكردن هزينه فرصت از دست رفته عوامل

مورد استفاده دستگاههاي دولتي

تلاش براي مصرف اعتبارات در ماههاي پاياني سال