بیان مساله

فرهنگ ایرانی و به دنبال آن فرهنگ سازمانی، بر ایجاد فساد اداری موثر است.

متغیر مستقل: فرهنگ ایرانی

متغیر وابسته: فساد اداری

فساد اداری

تعريف فساد اداري

الف) اقدامات ماموران دولتي که با هدف انتفاع و بهره برداري براي خود يا اشخاص ديگر يا در قبال دريافت مال براي خود يا اشخاص ديگر از طريق راههاي زير انجام مي پذيرد:

- نقض قوانين و مقررات وضوابط اداري

- تعبير و تفسير قوانين و مقررات و ضوابط اداري

- تعبير در قوانين و مقررات و ضوابط اداري

- خودداري، کندکاري يا کوتاهي در انجام وظايف قانوني در قبال ارباب رجوع

- تسهيل يا تسريه غير عادي در انجام کار براي اشخاص معين در مقايسه با ديگران

ب) اقدامات اشخاص حقيقي و حقوقي با هدف انتفاع و بهره برداري براي خود يا اشخاص ديگر در قبال پرداخت مال به مأموران دولت که به منظور برخورداري از مزايا و امتيازات از راههاي غبر صحيح انجام مي پذيرد.

ويژگيها و خصوصيات نظام اداري در وضع موجود عبارتند از :

بخشي نگري و درون گرا - تحول گريز و محافظه كار – مشاركت ناپذير ، خود محور و افزون طلب – مداخله گر، مجري، رقابت‌ناپذير و دولت مدار – تمايل به حفظ وضع موجود مقاومت در قبال تحول و نوسازي – عدم تمايل به مشاركت پذيري و شفاف نشدن عملكردها( عسکری ساجدی، محمد، تاثیر توسعه نهادهای سیاسی بر تحول نظام اداری، نشریه تدبیر)

عوامل تهديد کننده سلامت نظام اداري

انجام درست کارها از عهده سازماني بر مي آيد که مجهز به نظام اداري سالم باشند. سازمانهاي داراي نظام اداري سالم قادر به تصميم سازي و تصميم گيريهاي درست، بجا و مناسب هستند. سازمانهاي سالم به عنوان موجودات زنده و پويا در محيط مي توانند متولد شوند و با فراهم شدن امکانات لازم و کافي رشد نمايند و توسعه يابند و از طريق ارائه کالا و خدمات سالم و ارزنده باعث تأمين نيازهاي محيطي و تسهيل گرفرآيند رشد و شکوفايي جامعه شوند. در اين جا واژه تهديد به معناي عام آن بکار گرفته مي شود يعني کليه عوامل اعم از عوامل خارجي (محيطي سازمان) و عوامل سازماني (داخلي) که کارايي و اثربخشي و در نهايت موجوديت سازمانها را تحت تأثير قرار مي دهد.

سلامت به معني بيماري و نارسايي در يک ارگانيسم (موجود زنده) است. بروز يک بيماري جدي ممکن است به آسيب ديدگي جبران ناپذير ارگانيسم، يا حتي به مرگ آن منتهي شود. از سوي ديگر، فارغ بودن از بيماري نيز بدان معنا نيست که ارگانيسم بهينه عمل مي کند زيرا که ارگانيسم ممکن است سالم باشد ولي به وظيفه و کارکردهاي خويش عمل نکند. از اينرو، در قلمروهاي پزشکي و بهداشت رواني، مفهوم سلامت کامل يا سلامت مثبت مورد توجه قرار گرفته است.

در حالت سلامت مثبت، ارگانيسم ضمن انجام وظيفه، به رشد و شکوفايي خود ادامه مي دهد. قريب به اين مفهوم، خويابي (يا تحقق ذات) است که در روان درماني و آموزش روابط انساني بدان اشاره مي شود. به زعم مزلو (1954)، خوديابي، ميل رسيدن به حد کمالي است که شخص شکوفا شده ، فعليت مي يابد. هر دو مفهوم سلامت مثبت و خوديابي، جذابيت ويژه اي در قلمرو علوم رفتاري پيدا کرده اند.

عوامل موثر بر ايجاد فساد در نظام اداري

الف) عوامل سازماني      ب) عوامل فرهنگي و اجتماعي    ج)عوامل سياسي        د) عوامل اقتصادي

عوامل فرهنگي و اجتماعي

 1 .ضعف وجدان کاري و انضباط اجتماعي

2. سطح پايين اخلاقيات در جامعه

3.قوي بودن پيوندهاي فاميلي و قبيله اي

4.رواج مادي گرايي

راهکارهاي فرهنگي و اجتماعي

- ترويج فرهنگ وظيفه شناسي و وجدان کاري

- آگاه ساختن مردم به قوانين، مقررات و حقوق شهروندي

(علی ادبی فیروزجایی، عوامل تهدید کننده نظام اداری، 1385 ، http://aliadabi.blogfa.com)

یکی از عوامل مهمی که نشان می دهد چرا فساد اداری از میان نمی رود ومنشا فساد آن چیست، رابطه نظام اقتصادی واجتماعی با  نظام اداری است.

در جامعه ای که نیروی محرک آن پول است، پول وتلاش برای به دست آوردن آن عامل تعیین کننده موفقیت در کسب وکار و رفاه شخصی و معیار ارزشیابی فرد در جامعه است.

در نظام اداری ناکارآمد انواع بی نظمی ها در صور واشکال گوناگون نفوذ می نماید، از جمله پیچیدگی بیش از حد، نارسایی قوانین و مقررات واجرای آنها، بی توجهی نسبت به قوانین ودستورات رده های بالا ، سازش کارگزاران ذی نفوذ، شالوده های سست ونامتناسب سازمانی، انحصار مشاغل و... که در نهایت این بی نظمی ها و به عبارت دیگر  این الگو های رفتاری بر روی هم تاثیر گذاشته وحتی اثر یکدیگر را تشدید می نماید.

(باقری، آیت 1387.لزوم تغییر ساختار اداری به منظور مبارزه با فساد اداری)

فرهنگ ایرانی وعوامل اثر گذار آن بر ایجاد فساد اداری

حکایت می شود پیش از ظهور موسی یهودیان گناهان خود را بر تکه پوستی می نوشتند وهر از گاهی بزی می گرفتند و آن نوشته را بر شاخش بز می آویختند وبه بیابانش می فرستادند، تا به این ترتیب گرگ او را بدرد و گناهان آنها بخشوده شود .

به نظر می رسد در روزگار ما نام آن بز به فرهنگ تبدیل شده است .

چرا ترافیک خراب است ؟ چون فرهنگ ما چنین است . چرا بازار ریا رواج دارد چون فرهنگ ما چنان است. چرا بهروه وری ما پائین است ؟ چون فرهنگ ما فلان است و الخ. این سخن فی النفسه شاید درست باشد ولی این سخن را نباید فراموش نمائیم که بسیاری از ما گناه نابهنجاریها و نابسامانیها را از دوش خود بر میداریم و بر دوش فرهنگ می افکنیم، بی آنکه برای درک معنای واژه و پیچیدگی های آن زحمتی به خود بدهیم.( محبوب،1383)

فرهنگ مهم است. مهم است زیرا هر اقدامی بدون آگاهی از نیروهای فرهنگی ممکن است پیامدهای پیش بینی نشده وناخواسته داشته باشد.

جدی گرفتن فرهنگ یعنی اینکه پیش از دست زدن به هر کاری به پیامدهای نیروهای فرهنگی بیاندیشیم.

فرهنگ خاصیتی از گروه است. هرگاه در گروهی تجربه مشترک کافی گرد آید، فرهنگی در آن جوانه می زند، بنابراین برای لایه های گوناگون جامعه می توان فرهنگ خاص قائل شد. کشور، سازمان ، خانواده، تیم های کوچک،فرهنگ خاص خود را دارند(شاین، ادگارد. فرهنگ سازمانی، مترجم :دکتر محمد ابراهیم محبوب – تهران: فرا، 1383).

معمولاً ما ایرانیها ریشه بسیاری از نا بسامانیهای اجتماعی و عقب افتادگی نسبی ایران را در خارج از مجموعه خود دنبال میکنیم. این مجموعه می تواند کل جامعه ایران و یا قسمتی از آن که شامل ما و دوستان ماست باشد. ولی اگر کمی دقیق بنگریم همه ما ایرانی ها در قسمتی از رفتارهای معیوب فرهنگی مشترک هستیم که ریشه بسیاری از مشکلات جوامع ایرانی و عامل اصلی عقب ماندگی نسبی ایران می باشد. رفتارهایی که معمولاً ریشه در یکی از دسته بندی های  زیر دارد.

 ۱.عدم تبلور بلوغ احساسی در ما ایرانیان

 ٢. محافظه کاری فکری و رفتاری

 ۳. ایده آل گرایی و عدم اعتماد به نفس

 ۴. تفکر طبقاتی و عدم توجه به آزادی های فردی 

5.عدم درک روح قوانین جامعه مدرن.

که هر یک از اینها می تواند عامل بروز فساد از جله فساد اداری در ایران باشند .

در ادامه به برخی از ضعف های فرهنگی ایرانیان اشاره می شود که هر یک از اینها در ایجاد فساد بویژه فساد اداری نقش عمده ای ایفا می نماید:

ضعف دركار گروهی

  بر كمتر كسی پوشیده است كه فرهنگ ایرانی از ضعفی عظیم در كار گروهی رنج می برد. این دسته دسته شدن و ساز فردی سر دادن در فرهنگ ایرانی را میتوان در بسیاری از جاها دید،  در دانشگاه، محیط كار، داخل احزاب و حتی در داخل خانواده ها.  این درگیریهای قابل اجتناب كه در فرهنگ ایرانی عادی می نماید معمولا چیزی نیست جز عدم توانایی فرد در تعمیم خود خواهی فردی به خود خواهی گروهی، كه باعث اتلاف انرژی بسیار در فعالیت های جمعی ایرانیان می شود و بازدهی و قدرت این گروهها را به شدت كاهش می دهد. تاكید بر اختلافات به جای شباهت ها، عدم گذشت و خشونت های نابجا، اثرات عدم پختگی دراحساسات و روابط اجتماعی می باشد.

پر توقعی و فرهنگ کار بد

ایرانیها معمولاً آدم های به نسبه غرغرو و پرتوقعی هستند که این توقع لزوماً با خدماتی که به جامعه تحویل می دهند هماهنگی ندارد. این پر توقعی از کودکی از طریق خانواده و جامعه به ما منتقل می شود. این صفت در ایرانی های خارج از ایران به علت تماس بالا با محیط های کاری کشورهای مدرن کمتر دیده می شود.

در ایران افراد در محیط های کار خود احساس مسؤلیت بالایی ندارند و با آسوده خاطر بودن بیش از حد، استرس را به ارباب رجوع تحمیل می کنند. حال آنکه خود همیشه از همین بی خیالی در جایی که به آن برخورد می کنند می نالند. اصولاً در ایران ارزش کار مفید کردن آنچنان جا نیفتاده است و فرد اگر از لحاظ اقتصادی بی نیاز باشد دلیلی برای کار کردن پیدا نمی کند. این فرهنگ مخرب را می توان در فیلم ها و داستان هایمان هم  دید و این در حالی است که کار کردن جدا از مسایل اقتصادی آن از لحاظ روانی فرد را ارضا می کند و جدا از آن جامعه باید کسی را که خدمات بالایی ارایه می دهد از منزلت بالای اجتماعی برخوردار کند و خوب کارکردن و مفید بودن برای جامعه، باید در اخلاق مردم جا بگیرد.  به طور مثال در فرهنگ آلمانی، کار نکردن دارای قبح بسیار بالا می باشد و بسیاری از افراد که از مزایای بسیار بالای حقوق بیکاری در جامعه از لحاظ اقتصادی چپ آلمان استفاده می کنند از طرف جامعه تحت فشار هستند که به کار بپردازند.

مدرک گرایی

 بسیار شنیده می شود که ایرانیان به مدارک تحصیلی بالای خود ببالند و یا به اینکه در کشورهای خارجی جزو اقلیت ها با متوسط مدارک تحصیلی بالا هستند افتخار کنند. آیا داشتن مدرک تحصیلی بالا لزوماً نشانه موفقیت است و یا به موفقیت ختم می شود؟ مسلماً بسته به اینکه هدف چه باشد و یا ما چه چیزهایی را ارزش بدانیم جواب به این سوال متفاوت است و تبعیت از یک دسته بندی خشک برای جواب دادن به چنین سوالی غیر عقلانی می باشد. متاسفانه در نظام ارزشی ایرانی، ارزش کارهایی همچون کارآفرینی و مدیریت قوی که در اکثر کشورهای دنیا بسیار پاس داشته می شود و به شدت برای جامعه مفید است، جا نیفتاده است. ایرانیان در بسیاری از اوقات بالاخص در گرفتن مدارک بالا (همچون دکترا) بیش از آنکه هدفشان از گرفتن مدرک، دادن خدمات بیشتر به جامعه و یا به دست آوردن سود شخصی بیشتر باشد، هدفشان گرفتن ژست با ارضا کردن دسته بندی خشک نظام ارزشی ایرانی است. آیا وقتی ایرانیان مقیم خارج از ایران به دلایل زیاد، از جمله کار گروهی پایین، در تصمیم گیری های کلان آن کشورها نقشی اساسی ندارند، می توان آنها را اقلیتی موفق دانست؟ آیا این یک اصل کلی است که اگر ما بیشتر درس خوانده باشیم مفید تریم؟ آیا در بسیاری از اوقات داشتن تجربه بیشتر، بهتر از اضافی درس خواندن نیست؟ آیا ما جسارت و خلاقیت مورد نیاز برای کارآفرینی را لزوماً در دانشگاه یاد می گیریم؟ آیا در همه رشته ها داشتن مدارک تحصیلی بالا مفید تر است؛ در حالی که محیط های کار آینده مان به مدارک پایین تر نیاز دارد؟ طبیعی است که برای بسیاری از افراد در بعضی از رشته ها، داشتن مدارک تحصیلی بالا بهتر است ولی برای بسیاری هم نه.

قانون گریزی و میل به تجاوز ما

به طور کلی قانون گریزیم ، از قانون تمکین نمی کنیم، حالا چرا اینجور شده است ؟

اساسا در ایده ال ترین حالتی که از قانون تمکین می کنیم، حالتی است که قانون برای ما فایده داشته باشد و یا لااقل ما را مستثنی کند و برای بقیه اجرا شود. بارها با این مورد روبرو شده اید : می گویند نمی شود، قانون اجازه نمیدهد، شما رسما می ایستید وسماجت می کنید و می گویید حالا برای ما یک کاری بکنید. یعنی به طور واضح وروشن تقاضای استثنائی شدن از قانون را می نمائید .

بسیاری از قوانین موجود در جوامع نتیجه فرایند مدرنیزاسیون جامعه است که لزوماً  ریشه در اخلاق دینی و سنتی جامعه ندارد. ایرانیان اصولاً درک صحیحی از اهمیت قوانین ندارند و به همین خاطر به قوانین بی احترامی می کنند. قانون نتیجه فکر عقلا جامعه برای بهینگی اجتماع است که بدون رعایت آن جامعه از مسیر بهینه خود خارج می شود. یکی از وظایف جامعه و خانواده در پرورش بچه و نوجوان، نهادینه کردن اخلاق است و اخلاق در کنار قوانین جامعه وسیله ای برای کنترل خودخواهی فردی ما انسانهاست. ولی رعایت قوانین جامعه مدرن، در اخلاق ایرانیان نهادینه نشده است و بسیاری از ایران به شکستن قوانین افتخار می کنند بدون اینکه درک کنند چگونه به خود و جامعه آسیب می رسانند. واضح است که علاوه بر عدم نهادینه شدن قوانین در نظام اخلاقی افراد، سیستم ضعیف نظارت بر اجرای این قوانین در ایران،  نقشی اساسی در افزایش قانون شکنی دارد. برای درک بهتر از عدم احترام به قوانین در ایرانیان به چند مثال روی می آورم.

(حنیف بیات موحد دانشجوی دکترای شیمی فیزیک تئوری دانشگاه تورنتو کانادا مشکلات فرهنگی ما ایرانیان .1385)

ریا کاری وفرصت طلبی ما

از قدیم به ما یاد داده بودند که دروغ سر منشا فساد است. وقتی پنهان کاری بکنی ولاجرم دروغ بگویی، قائدتا برای حفظ این موضع به تظاهر وریا هم آلوده خواهی شد. از دردناکترین عواقب ریاکاری عدم دسترسی به اعداد وارقامی است که مخصوصا در دنیای امروز بدون دسترسی به این آمار واطلاعات، آجر را روی آجر نمی توان قرار داد . از بارزترین مقوله هایی که به قول دوست ودشمن نمی توان روی آن حساب باز کرد آمار است. نه دوایر دولتی به مردم آمار درست می دهند و نه مردم به دولت.

بی برنامگی ما

گمان نکنم که بی برنامگی ایرانیان مقوله ای باشد که مجبور باشیم برای اثبات وجود ان پافشاری نمائیم. کم وبیش همه به این نقیصه بزرگ وقوف داریم. برای کمتر کاری است که برنامه دراز مدت ومداوم داشته باشیم. دولتی هایمان هم وقتی از برنامه دوم وسوم و.... می کنند چون به هر حال این برنامه ها را توی کتابها خوانده اند، توی سمینارهای ریز و درشتی که شنیده اند، هم خوششان می آید و هم باور دارند که باید اینطور باشد بنابراین میروند دنبالش ویکسری اعداد وتاریخ واهداف را توی جدول های قشنگ می کشند و می نویسند و می آورند .... وبارها خودتان شاهد بوده اید چون بستر مناسبی برای این برنامه نداشته ایم، چون مطالعه کافی روی آن نداشته ایم و از همه مهم تر چون تعداد زیادی از مجریان آن به برنامهریزی اعتقاد نداشته اند، حاصلش می شود همین چیزی که الان جلوی رویمان است. جاده می سازیم وبعد از چندین ده سال می گوئیم گسل های این کوهستان از نظر زمین شناسی جوان است و ما نباید از اول این جاده را می ساختیم و....

با تاریخ بیگانه ایم

 یکی از دردهای مملکت ما این است که حتی تحصیل کرده هایمان با تاریخ میانه خوبی ندارند، ملتی که تاریخ گذشته اش را نمی داند همه چیز را باید خودش تجربه نماید. آیا فرصت این کار را دارد؟ آیا عمرش به این تجربه ها کفاف می دهد؟

حقیقت گریزی وپنهان کاری ما

در مجموع ما ایرانی ها علاقه چندانی به روبرو شدن با حقایقی که مطابق میل وسلیقه ما نباشد نداریم. وقتی قرار باشد مشکلات را به روی خودمان بیاوریم، ظاهر قضیه را جامعه ای می بینی ساکت و...

احساساتی بودن وشعار زدگی ما

ما ایرانی ها مردمی هستیم که در اکثر موارد احساساتمان در اتخاذ و انتخاب مسیرمان نقش تعیین کننده ای ایفا می نماید.

حسادت وحسد ورزی ما

از خصلت های منفی دیگری که بدون پروا می توان به هموطنان نسبت داد، حسادت وحسد ورزی ماست. از پیشرفت دیگران نه تنها خیلی خوشحال نمی شویم بلکه در بسیاری مواقع حالت حزن واندوه نیز به ما دست می دهد

این حسد ورزی حتی به سطوح بالای اجرایی کشور نیز جریان یافته است وباعث ایجاد فساد شده است.

(نراقی، حسین (1380)،  چرا درمانده ایم؟ جامعه شناسی خودمانی. تهران :اختران)

نتیجه

ايجاد و راه اندازي يك سيستم پيشگيري از فساد كه هسته مركزي آن فرهنگ جامعه و فرهنگ سازماني باشد، امري ضروري است.

بنابراین اقداماتي همچون هويت بخشي به كاركنان، تثبيت سيستم اجتماعي، ايجاد تعهد دروني در كاركنان، تثبيت شيوه هاي انگيزشي وارائه الگوهاي مناسب رفتاري كه از مهمترين كاركردهاي فرهنگ سازماني هستند، به منظور ايجاد فضايي كه نهي كننده فساد اداري است، موردتاكيد است.

از آنجا كه فساد اداري (و انواع ديگر آن همچون فساد اقتصادي ، سياسي و…) مي تواند تاثير زيادي بر روي حركت توسعه جامعه بگذارد و بنابر اهميتي كه فرهنگ، بعنوان يكي از مهمترين عوامل پيشگيري‏كننده از بروز فساد اداري  دارد، شناخت بیشتر فرهنگ ضروری است .

این دود سیه فام که از بام وطن خاست     

                                              از ماست که بر ماست

وین شعله سوزان که برآمد ز چپ و راست

                                              از ماست که بر ماست

جان گر به لب ما رسد، از غیر ننالیم

                                              با کس نسگالیم

از خویش بنالیم که جان سخن اینجاست

                                              از ماست که بر ماست

ما کهنه چناریم که از باد ننالیم  

                                             بر خاک ببالیم

لیکن چکنیم، آتش ما در شکم ماست

                                             از ماست که بر ماست

                                                                        بهار،ملک الشعرا 

منابع:

 1- نراقی، حسین (1380)،  چرا درمانده ایم؟ جامعه شناسی خودمانی. تهران :اختران

2-  حنیف بیات موحد(1385). دانشجوی دکترای شیمی فیزیک تئوری دانشگاه تورنتو کانادا. مشکلات فرهنگی ما ایرانیان. 

3- شاین، ادگارد(1383). فرهنگ سازمانی، مترجم : دکتر محمد ابراهیم محبوب. تهران: فرا.

4- باقری، آیت (1387).لزوم تغییر ساختار اداری به منظور مبارزه با فساد اداری.

5- ادبی فیروزجایی، علی(1385). عوامل تهدید کننده نظام اداری.

 http://aliadabi.blogfa.comعسکری ساجدی، محمد. تاثیر توسعه نهادهای سیاسی بر تحول نظام اداری، نشریه تدبیر