اصلاح الگوی مصرف بنزین در ایران

رضا عدالتی ، محسن مجدی

بیان مساله:

میانگین مصرف بنزین ایران در مقایسه با کشورهای پیشرفته جهان  بسیار زیاد است

علل  این نتیجه گیری

1.        ایران بعد از ونزوئلا در رتبه دوم عرضه بنزین در جهان قرار دارد

2.        به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی GDP  مصرف بنزین معادل 2.5 تا 3 برابر مقدار کشور های صنعتی  است

3.        بر اساس گزارش موسسه مارکت اوراکل ایران از نظر اغرائه بنزین ارزان سومین کشور و از نظر میزان رایانه پرداختی به این کالا نخستین کشور در میان کشور های جهان است و بیش از 36% کل مصرف بنزین خاور میانه در سال 2007 در ایران مصرف گردیده است .(احمدی . مسعود. مقاله .وضعیت ایران در الگوی مصرف جهانی.  تابناک سایت .25/1/88)

4.        متوسط مصرف سوخت خودروهای بنزینی در کشورمان حدود 11 لیتر در روز است در حالی که متوسط مصرف سوخت نظیر آلمان و ژاپن 2.5، در انگلیس 3.5 ، در فرانسه 1.9 در کانادا 6.5 ، و در کشور آمریکا 7.3 لیتر در روز است (همان منبع )

5.        هر ده سال یک بار میزان مصرف سوخت در ایران 2 برابر می شود اما این نرخ رشد در مقیاس جهانی یک تا 2 درصد بیشتر نیست و میزان سوخت مصرفی جهان در حدود هر 50 سال یک بار دو برابر میشود یعنی ایران در مقایسه با میانگین جهانی 4 تا 5 برابر بیشتر سوخت مصرف می کند هم اکنون 9 در صد سوخت جهان در ایران و توسط تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف می شود و هر ساله بیش از 38 درصد از بودجه سالانه دولت ایران به یارانه بنزین اختصاص می یابد درحالی که در صورت مصرف استاندارد ، ایران می تواند یکی از صادر کنندگان بنزین باشد.(همان منبع)

6.        مصرف متوسط بنزین نسبت به تعداد اتومبیل ها در کشور های اروپایی 2 لیتر و در آمریکا4 لیتر است اما در ایران این رقم 11 لیتر است

7.        ایران 5 برابر کشور اندونزی با جمعیت 225 میلیون نفر ، 2برابر چین با جمعیت 1.300.000.000 و 4 برابر هند با جمعیت 1.122.000.000 نفر  (فراز نیوز. 23/1/88)

عارضه چیست ؟

مساله چیست ؟

بنا براین با عنایت به مطالب بالا می توان اینگونه نتیجه گرفت که مصرف بنزین در ایران کاملا غیر اصولی است . ما بر مساله بودن این مصرف بنزین در ایران واقفیم اما سوال اینجاست علل وجود چنین مشکلی چیست ؟

معمولا برای حل مشکلات عارضه ها مورد توجه قرار می گیرند در حالی که شاید بتوانیم عارضه را در برهه ی خاصی از زمان حل نماییم اما در بلند مدت بازهم دچار مشکل خواهیم شد .

در مورد مساله بنزین نیز همین طور است متاسفانه به زعم نگارندهدر باره مساله بنزین نیز به همان عارضه ها نگریسته شده است . شاید بتوان در مقطعی با استفاده از سهمیه بندی خودروها ، سوخت جایگزین ، دوگانه سوز کزدن و ... بتوان مصرف بنزین را کاهش داد اما آیا مساله اصلی هم با این تدابیر حل شده است ؟ بدیهی است که جواب خیر است . و همانگونه که تجربه چندین ماهه سهمیه بنزین نیز این واقعیت را بیشتر برای ما آشکار نمود .

ملاحظه نمودید که در ابتدای طرح سهمیه بندی بنزین مصرف این کالا در کشور کاهش محسوسی داشت اما هر قدر زمان به جلو پیش می رفت مصرف نیز افزایش می یافت . و به عبارتی افراد راهکارهای جدیدی برای مقابله با این طرح دولت می یافتند . به راستی چرا به یکباره اینقدر قیمت خودروهای وانت افزایش یافت ؟ و چرا افراد بسیار زیادی به عضویت تاکسی تلفنی ها درآمدند ؟

افرادی که در پمپ بنزین ها اقدام به فروش بنزطین می کنند این مقدار بنزین را از کجا تهیه می کنند ؟

چرا افرادی اقدام به جعل کارت های سوخت نمودند ؟

و مهمتر از همه این ها چرا مصرف بنزین افراد متمکن  هیچ تغییری نسبت به قبل نکرد ؟

جواب ساده است دلایل تمام موارد بالا این است که دولت اقدام به رفع اصولی مشکل نکرده است بلکه تمام تلاش خود را در جهت حل عارضه های این مشکل نموده است .

سوال دیگری را طرح می نماییم آیا اگر مردم احساس نیاز نکنند باز هم از وسایل شخصی جهت مسافرت های درون شهری و برون شهری استفاده می کنند ؟

آیا نمی توان مسافرت های درون شهری کاری را کاهش داد ؟

آیا گام برداشتن به سمت زندگی شهری یکی از علل افزایش جمعیت شهرها ،ازدحام گسترده و بزرگ شدن و طولانی شدن مسافت های درون شهری نیست ؟

مسلما با تفکر در سوالات بالا حداقل می توان اینگونه نتیجه گرفت راه حل ارائه شده توسط دولت بهترین راه حل نبوده است .

علل بروز مساله از دیدگاه نگارندگان

1.        تمرکز گرایی (شهری)

2.        رفت آمدهای غیر ضروری

3.        مشکل برقراری ارتباطات درون شهری (کمبود وسایل نقلیه عمومی)

4.        کیفیت پایین خودروهای تولیدی

راهکار ها

بنا بر عقیده نگارندگان می توان با راهکارهای ذیل الذکر این مساله را حل و فصل نمود.

1             استفاده از IT  در جهت حذف رفت و آمد های غیر ضروری

امروزه بسیاری از رفت و آمد های صورت گرفته در شهر را می توان با استفاده از it  حذف نمود پیشرفت دانش و تکنولوژی ارتباطات ماهیت فعالیت ها را تغییر می دهد به صورتی که با استفاده از یک کامپیوتر شخصی و با کمی دانش ارتباطات می توان کارهای اداری از قبیل امور بانکی ، رسیدگی و پیگیری مسائل اداری و... را انجام داد همانطور که در مسائل آموزشی و دانشگاهی این مسائل در نظر گرفته شده است .(ثبت نام اینترنتی ، انتخاب واحد ، کنکور ، اعلام نتایج و...)

1.1            بانکداری الکترونیک و حذف نیاز به رفت آمد جهت انجام امور بانکی افراد

1.2            مکانیزه کردن سیستم های اداری و در نتیجه حذف بوروکراسی زاید اداری

1.3            تمرکز زدایی ادارات و گام برداشتن در جهت ارائه خدمات محلی

اگر خدمات رسانی ادارات به صورت محلی  صورت گیرد در نتیجه مردم محلات جهت انجام کارهای اداری بدون نیاز به طی مسافت زیاد در جهت رفع نیاز خود گام برمی دارند

2           تمرکز زدایی شهری در جهت افزایش جمعیت روستاها

2.1            ارائه امکانات مطلوب زیرساختی اعم از آب برق تلفن و...

2.2            ارائه تسهیلات به بخش خصوصی جهت ایجاد اماکن تفریحی در روستاها و شهرهای کوچک

2.3            تقویت تعاونی ها در جهت ارتقا کشاورزی  و گام برداشتن به سمت و سوی کشاورزی مکانیزه

2.4            کمک از تعاونی ها در جهت خودکفایی در تهیه مواد اولیه کشاورزی و ایجاد سردخانه و...

2.5            اصلاح ساختار فیلم ها و برنامه های صدا و سیما و ممانعت از تبلیغ زندگی شهر نشینی

2.6            افزایش شان و منزلت کشاورزان و روستاییان و القای این نکته که شهرنشینان هیچگونه برتری نسبت به مردم روستا ندارند از طریق تبلیغات و کمک از رسانه های صوتی و تصویری

2.7            گسترش راه های روستای و تسهیل رفت و آمد در تمام ایام سال

2.8            انتقال متخصصان به روستا ها و شهر های کوچک و جلوگیری از تمرکز زدایی افراد متخصص در شهرها از طریق تشویق و اجبار (اکثر معلمان ، پزشکان و... روستا ها توانایی کمتری نسبت به معلمان و ... شهرها دارند )

2.9            آموزش و پرورش مداوم در جهت ارتقای علمی روستاییان و در نتیجه افزایش بهره وری در روستا ها

3           تسهیل ارتباطات درون شهری  و حمل و نقل عمومی درون شهری

3.1            استفاده از خطوط BRT در جهت سهولت حمل و نقل درون شهری

3.2            استفاده از مترو منو ریل در شهرهای بزرگ

3.3            توسعه ناوگان حمل و نقل ریلی

3.4            توسعه شبکه هوایی و کاهش قیمت بلیت

3.5            افزایش کیفیت وسایل نقلیه عمومی

3.6            توسعه شبکه حمل ونقل عمومی در تمامی سطح شهر و کشور (مردم برای استفاده از این خدمات دچار زحمت نشوند)

3.7            توسعه کیفیت شبکه تاکسیرانی

3.7.1           ارائه تسهیلات به تاکسی رانان در جهت ارتقای کیفی خودرو

3.7.2           خصوصی سازی شبکه تاکسیرانی و اجازه ورود شرکت های دیگر در جهت رقابتی شدن این بازار و جلوگیری از حمل مسافر توسط مسافر بر های شخصی که از محل مسافر کشی ارتزاق می نمایند و جلوگیری از فعالیت دو شغله ها

3.7.3           نظارت بیشتر در جهت جلوگیری از تخلفات شرکت های تاکسی رانی

4           افزایش کیفیت خودروهای داخلی از لحاظ کم مصرف بودن و ...

4.1            حذف  انحصار در صنعت خودرو

4.2            الزام خودرو سازان به عمل به تعهدات در جهت کاهش نیاز به مراجعه مشتریان مداوم به مراکز ارائه خدمات

4.3            ارائه خدمات در جهت تولید خودروها با سوخت جایگزین

5           اقدام به فرهنگ سازی از طریق آموزش عمومی

5.1            کمک از رسانه های صوتی و تصویری در جهت تشویق مردم به اصلاح الگوی مصرف

5.2            اجرای موارد ذکر شده در بالا به موازات تبلیغ و اطلاع رسانی عمومی از اقدامات صورت گرفته

5.3            تغییر کتب درسی دانش آموزان و آموزش مبانی اصلاح الگوی مصرف به دانش آموزان

5.4            حذف تشریفات زاید اداری دولت

بر طبق فرمایش امام علی (ع) که می فرمایند مردم بیشتر از پدرانشان به امرائشان شبیه هستند بنابر این در جهت فرهنگ سازی بایستی ابتدا از خود دولت  شروع شود

5.4.1            ارائه تسهیلات منطقی به کارکنان دولت نه تشریفات زاید از قبیل راننده شخصی برای یک نفر و ...

5.4.2            حذف همایش ها و ماموریت های غیر ضروری

5.4.3            کاهش پرسنل مازاد اداری

6           استفاده از اهرم زور (پس از اجرای موارد فوق)

6.1            حذف یارانه بنزین مناسب با میزان سرانه درامد اقشار متوسط جامعه  به این معنا تناسب بین قیمت بنزین و درامد سرانه افراد داخل  کشور با نرخ این تناسب در کشور های دیگر متناسب باشد

6.2            محدود کردن تردد وسایل نقلیه شخصی

6.3            تغییر فرهنگ استفاده تفریحی از خودرو